صحابه روايت مىشد ؛ چه آنان از پيامبراكرم ( ص ) آن را شنيده و حفظ كرده بودند . مسلمانان در آغاز براى فهم احاديث به صحابه مراجعه مىكردند ، ولى از آن هنگام كه اسلام به فتوحات روى آورد ، صحابه پيامبر ( ص ) نيز در ممالك مختلف متفرق شدند . از اين‌رو ، هر كس كه مىخواست احاديثى از پيامبرخدا ( ص ) بداند ، به‌ناچار در پى صحابه به ممالك مختلف مىرفت و چه‌بسا مىشد كه حديثى را تنها يكى از صحابه شنيده بود و ديگران آن را نمىدانستند . « 1 » متأسفانه پس از رحلت رسول‌خدا ( ص ) گروهى از مسلمانان براى گردآورى و تدوين احاديث و سخنان پيامبر ( ص ) كوششى نكردند و حتى با تحليل‌هاى غيرمنطقى خود ، از كتابت و تدوين حديث جلوگيرى نمودند . « 2 » با اين همه ، گروهى ديگر و در رأس آنها امام‌على ( ع ) و شاگردان آن مكتب به نقل و تدوين احاديث نبوى همت گماردند . پس از امام‌على ( ع ) ابورافع شاگرد وى اولين كسى است كه احاديث نبوى را گردآورد و مدون ساخت . « 3 » از راهبردهاى اساسى اهل‌بيت پيامبر ( ص ) در سال‌هاى بعد نيز رواج احاديث نبوى و گسترش آموزه‌هاى مبتنى بر وحى بود كه در اين راستا تلاش امام‌باقر و امام‌صادق ستودنى است . اما در ميان اهل‌سنت ، تدوين حديث نزديك به يك قرن به تأخير افتاد و نخستين كسى كه بدين امر دستور داد ، عمربن عبدالعزيز ( 101 ق ) بود . اول فردى نيز كه سخن او را اجابت كرد و به گردآورى احاديث پرداخت ، محمدبن شهاب زهرى « 4 » بود و پس از وى نيز ابن‌جريح در مكه ، ابن‌اسحاق در مدينه ، سفيان ثورى در كوفه و اوزاعى در شام به اين مهم پرداختند . « 5 » بدين‌ترتيب ، كار تدوين حديث به تدريج رواج يافت . « 6 » از آنجا كه حديث در دين و دنياى مسلمانان نقش بسزايى داشت ، تحقيق در درستى و نادرستى آن نيز بسيار مهم بود . در آغاز كار اين تحقيق به محفوظات بازمىگشت ؛ چراكه هر

--> ( 1 ) . همان ، ص 468 . ( 2 ) . يعقوب جعفرى ، مسلمانان در بستر تاريخ ، ص 224 . ( 3 ) . سيد حسن صدر كاظمينى ، تأسيس الشيعه لعلوم الاسلام ، ص 278 . ( 4 ) . صبحى صالح ، علوم الحديث و مصطلحه عرض و دراسه ، ص 38 . ( 5 ) . محمود ابوريه ، اضواء على السنهء المحمديه ، ص 265 . ( 6 ) . يعقوب جعفرى ، مسلمانان در بستر تاريخ ، ص 224 و 225 .